Jak wspierać rozwój mowy u niemowląt i małych dzieci

Bardzo trudno jednoznacznie stwierdzić, w jakim wieku dziecko powinno zacząć mówić. Rozwój mowy jest procesem złożonym, związanym z emocjonalnym i poznawczym rozwojem dziecka, które stopniowo porządkuje dźwięki, przyswaja poszczególne głoski i sylaby, a następnie zaczyna wymawiać słowa i zdania. Rodzice powinni na bieżąco wspierać w tym dziecko. Opowiadaj mu, co widzisz i robisz. Zadawaj pytania, choć często nie jest ono w stanie odpowiedzieć. Nie zniechęcaj się i sam odpowiadaj na swoje pytania.

Niemowlę od urodzenia do ok. trzeciego miesiąca życia może reagować na głośne dźwięki, uśmiechać się, gdy się do niego mówi, rozpoznawać głos mamy i uspokajać się po jego usłyszeniu, a od siódmego miesiąca odwracać się i patrzeć w kierunku dźwięku, słuchać, gdy się do niego mówi, rozumieć znaczenie niektórych prostych słów, gaworzyć, używając krótkich i długich dźwięków.

Rozwój mowy

W wieku sześciu miesięcy dziecko zaczyna gaworzyć, Wydaje wtedy różne dźwięki, które składają się z przypadkowych sylab bez konkretnego znaczenia. Pod koniec szóstego lub siódmego miesiąca życia niemowlęta zaczynają reagować na swoje imię i rozpoznawać ojczysty język oraz ton głosu. Ważne są gesty i mimika.

Po dziewięciu miesiącach zaczyna rozumieć kilka podstawowych słów. Przed ukończeniem roku wypowiada jedno lub pierwsze słowa, np. mama, tata. Zdaniem logopedów, pierwszy wyraz powinien pojawić się około dziesiątego miesiąca, ale nie później niż w 18. miesiącu życia dziecka. Roczne dzieci wymawiają przeciętnie ok. sześciu słów, ale są takie, które nie potrafią wymówić żadnego i takie, które wymawiają ok. 50 wyrazów.

Po ukończeniu 1,5 roku dziecko zaczyna mówić częściej i z większym zaangażowaniem. Zwykle w wieku około dwóch lat dzieciaki składają proste słowa we frazy i zdania, a w wieku 3-4 lat powinny być w stanie używać zdań składających się z więcej niż czterech słów i odpowiadać na proste pytania. W tym wieku maluch zazwyczaj poradzi sobie z opowieścią o tym, co było żłobku lub zrelacjonować wizytę u babci. Na każdym etapie rozwoju mowy konieczne jest jednak wsparcie rodzica.

Wczesna interwencja

Dzięki rozumieniu mowy dziecko poznaje świat,  a umiejętność mówienia pozwala mu wyrazić swoje spostrzeżenia, pragnienia i uczucia. Aby umiejętnie kierować rozwojem mowy dziecka, każdy rodzic powinien mieć co najmniej podstawową wiedzę w tym zakresie. Bez niej można dziecku zaszkodzić, wymagając tego, czemu sprostać nie może czy też lekceważąc niepokojące sygnały. Wczesna interwencja logopedy może wtedy okazać się niezwykle pomocna w dalszym rozwoju malucha.

Pomoc logopedy może być przydatna także w przypadku, gdy dziecko jest wcześniakiem, rozwija się wolno i nieharmonijnie, ma stwierdzone nieprawidłowe napięcie mięśniowe, późno podnosi główkę, siada i chodzi, ma lub miało kłopoty ze ssaniem, połykaniem, gryzieniem i żuciem, nieprawidłowo reaguje lub wcale nie reaguje na dźwięki otoczenia, mało gaworzy, jest mało aktywne głosowo, oddycha przez usta, ma nieprawidłowo zbudowane narządy mowy (język, podniebienie), zbyt długo było karmione butelką i ssie smoczek lub jest nadruchliwe czy apatyczne.

Ćwiczenia logopedyczne

Ćwiczenia usprawniające narządy mowy (język, wargi i podniebienie) przygotowują do prawidłowego mówienia. Dzieci najwięcej uczą się przez interakcje z rodzicem i dzięki temu rozwijają swoje umiejętności komunikacyjne. Każda codzienna czynność, którą wykonujemy podczas opieki nad dzieckiem może wspierać jego rozwój.

Między pierwszym a trzecim miesiącem życia warto wprowadzić książeczki z kontrastującymi kolorami, wielokolorowe zabawki i maty. Ok. trzeciego miesiąca życia dziecko zaczyna rozróżniać kolory. Pokazuj niemowlęciu czarno-białe figury i książeczki. Na suficie możesz zawiesić np. balony lub kształty geometryczne.

Niemowlęta w wieku około trzech miesięcy z ciekawością oglądają swoje rączki i śledzą wzrokiem ich ruch. Prawdopodobnie wszystko czego nauczą się podczas takiej zabawy będzie im przydatne w późniejszym dzieciństwie, gdyż sprawne ręce ułatwiają naukę ubierania się, manipulowania różnymi przedmiotami, pisania czy rysowania.

Komunikacja

Dzięki prostym ćwiczeniom logopedycznym dziecko szybciej powie pierwsze słowa. Należy pamiętać o zasadzie stopniowania trudności, ćwicząc najpierw dźwięk w formie pojedynczej samogłoski i spółgłoski, a następnie sylabę i wyrazy jedno-, dwu- i trzysylabowe. Aby przyspieszyć wypowiedzeniu pierwszych słów przez dziecko, doświadczony logopeda radzi, by podczas kąpieli, polewając dziecko wodą, mówić samogłoskę „ooo”, podczas zmiany pieluszki „yyy”, masowania „eee”, a podczas masażu twarzy „aaa”.

Jeśli pracując z dwumiesięcznym dzieckiem usłyszysz, że niemowlę wydaje dźwięki podobne do [a,o,e], naśladuj je i prowadź z nim dialog. Trzymiesięcznemu niemowlęciu należy z różnym natężeniem i intonacją powtarzać samogłoski, z czteromiesięcznym bawić się echo, a z półrocznym maluchem prowadzić dialog, używając samogłosek i łańcuchów sylab. Siedmiomiesięcznemu dziecku możesz już czytać książeczki z krótkimi wierszykami.

Czytanie na głos

W tym okresie możesz czytać na głos nawet książkę, którą aktualnie czytasz sobie. Dla dziecka najważniejszy jest dźwięk głosu mamy, który rozpoznaje, odkąd przyszło na świat. W miarę rozwoju dziecka należy przejść od oglądania ilustracji i opowiadać o nich. Głośne czytanie maluchowi zaspokaja wiele jego potrzeb emocjonalnych, intelektualnych, poznawczych i społecznych.

Zabawy językowe można prowadzić już z 2-3 letnim dzieckiem. Dzieci mają naturalną skłonność do wielokrotnego powtarzanie ulubionych zabaw. Rola rodzica polega na pokazaniu poprawnie wykonanego ćwiczenia i zachęcaniu dziecka do pracy nawet wtedy, jeśli efekty nie są od razu widoczne.