Planowanie urlopu macierzyńskiego i tacierzyńskiego: prawa i formalności

Rodzice dziecka mają szereg praw i obowiązków szczegółowo opisanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Do ich podstawowych obowiązków należy opieka nad dzieckiem, zapewnienie mu bezpieczeństwa, wychowanie i edukacja, troska o utrzymanie oraz zaspokajanie jego potrzeb materialnych i emocjonalnych. Obowiązkom towarzyszą określone prawa, które gwarantuje państwo. Jednym z nich jest urlop dla mamy i taty. Bywa, że pracodawca ogranicza nasze uprawnienia, dlatego trzeba wiedzieć jak wyegzekwować swoje.

We wszystkich krajach UE władzę rodzicielską nad dzieckiem sprawuje automatycznie matka oraz pozostający w związku małżeńskim ojciec. Prawa i obowiązki ojca niebędącego w związku małżeńskim różnią się w zależności od kraju.

Prawa rodzicielskie formalności

Rodzina jest w Polsce podstawową komórką społeczną. Z Europejskiej Karty Praw i Obowiązków Rodziców wynika, że rodzice mają obowiązek wychowywać swoje dzieci w sposób odpowiedzialny i nie zaniedbywać ich. Jako przedstawiciele ustawowi dziecka, obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotowywać je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa.

Konstytucja RP wprost wskazuje na szczególną ochronę macierzyństwa ze strony władz publicznych. Zgodnie z zapisami ustawy Kodeks pracy, z tytułu opieki nad dzieckiem rodzicom przysługuje kilka rodzajów urlopów: macierzyński, rodzicielski, ojcowski i wychowawczy (bezpłatny) oraz opieka nad dzieckiem (dwa dni w roku na każde dziecko). Jest jeszcze prawo do zwolnienia z pracy na chore dziecko (zarówno dla matki, jak i ojca dziecka).

Wsparcie pracodawcy

Obowiązki pracodawców w związku z ochroną macierzyństwa określają Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 – Kodeks pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 1465), Ustawa z dnia 13 marca 2003 o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. z 2024 r. poz. 61) oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz. U. poz. 796).

Treść wniosków dotyczących wykorzystywania urlopów związanych z urodzeniem dziecka i wykaz załączanych do nich dokumentów określa rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 8 maja 2023 w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem. Przepisy określają także, jakie dokumenty należy dołączyć do wniosków (Dz. U. poz. 937).

Urlop macierzyński

Ten rodzaj urlopu przysługuje każdej pracownicy, która urodziła dziecko bez względu na rodzaj umowy o pracę, na podstawie której jest zatrudniona. Długość urlopu macierzyńskiego zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie i wynosi:

20 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka,

31 tygodni – w przypadku urodzenia bliźniąt,

33 tygodni – w przypadku urodzenia trojaczków,

35 tygodni – w przypadku urodzenia czworaczków,

37 tygodni – w przypadku urodzenia pięciorga i więcej dzieci.

Przed przewidywaną datą porodu pracownica może wykorzystać nie więcej niż sześć tygodni urlopu macierzyńskiego. Jeżeli pracownica nie korzystała z urlopu macierzyńskiego przed porodem, to urlop macierzyński rozpoczyna w dniu porodu. Tydzień urlopu macierzyńskiego odpowiada siedmiu dniom liczonym od pierwszego dnia tego urlopu.

Urlop tacierzyński

W Kodeksie pracy nie ma przepisów, które mówią o urlopie tacierzyńskim. Pojęcie to jest potocznym określeniem części urlopu macierzyńskiego, z której mama dziecka rezygnuje na rzecz jego taty. Długość urlopu tacierzyńskiego jest zależna od tego, ile dni urlopu wykorzysta mama dziecka. Może ona zrzec się urlopu na konto ojca noworodka najwcześniej po czternastu tygodniach od porodu.

Matka może zrezygnować z pozostałych sześciu tygodni urlopu macierzyńskiego i powrócić do pracy. Powrót do pracy jest możliwy pod warunkiem, że pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik – ojciec wychowujący dziecko lub w czasie odpowiadającym okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony – ojciec dziecka, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

Aby otrzymać w pracy urlop tacierzyński, trzeba być ubezpieczonym i złożyć pisemny wniosek do pracodawcy. Należy to zrobić najpóźniej czternaście dni przed planowanym jego rozpoczęciem. Obowiązkowo mama dziecka musi poinformować o tym swojego pracodawcę co najmniej tydzień przed powrotem do pracy. Urlop tacierzyński trzeba wykorzystać w całości i od razu, gdy mama zrezygnuje ze swojej części urlopu macierzyńskiego.

Planowanie budżetu

W przypadkach określonych w przepisach jest możliwe korzystanie z części urlopu macierzyńskiego przez pracownika – ojca wychowującego dziecko, jeżeli ubezpieczona – matka dziecka zrezygnuje z pobierania zasiłku macierzyńskiego za część takiego urlopu. Pracownik będący ojcem wychowującym dziecko może także korzystać z urlopu rodzicielskiego, jeżeli matka dziecka wykorzysta zasiłek macierzyński za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego.

W niektórych sytuacjach możliwa jest taka organizacja opieki nad dzieckiem, która pozwala skorzystać z części urlopu macierzyńskiego (części urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego), urlopu rodzicielskiego lub jego części także innym członkom najbliższej rodziny. Uprawnienie to dotyczy osoby pozostającej z matką dziecka w stosunku pokrewieństwa (ojciec, matka, dziadek, babcia, brat i siostra), powinowactwa (teść, teściowa, dziadkowie męża, brat i siostra męża) lub małżeństwa. Stosunek powinowactwa nie ustaje w razie śmierci męża matki dziecka.